امید بانوان – تیلدا حسینی؛ در عصری که ناترازی انرژی به یکی از چالش‌های حکمرانی و حتی امنیتی کشورها تبدیل شده است، مدیریت مصرف انرژی دیگر تنها به توصیه‌های فردی برای کاهش مصرف برق، آب یا گاز محدود نمی‌شود.

ناترازی انرژی در ایران به‌ویژه بعد از جنگ رمضان که بخشی از تأسیسات و پالایشگاه‌ها مورد هجوم حمله ناجوانمردانه دشمن قرار گرفت، به یکی از دغدغه‌های مهم بدل شده و افزایش هزینه‌های تأمین منابع و فشار بر زیرساخت‌ها باعث شده اصلاح الگوی مصرف به موضوعی نیازمند مشارکت عمومی تبدیل شود.

 در این راستا، نشست «مدیریت مصرف انرژی» روز دوشنبه ۳۰ شهریور به ریاست معصومه آقایی، مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری و با حضور جمعی از مشاوران امور زنان و خانواده دستگاه‌های اجرایی استان در سالن شهدای دولت استانداری البرز برگزار شد تا راهکارهای مدیریت مصرف انرژی، کاهش هزینه‌ها و صیانت از منابع مورد بررسی قرار گیرد. 

در این نشست تخصصی، مشاوران و نمایندگان شرکت ملی گاز ایران، شرکت گاز استان البرز، شرکت آب منطقه‌ای البرز، شرکت آب و فاضلاب استان البرز و اداره کل حفاظت محیط زیست البرز، با ارائه گزارش و پاورپوینت، بخشی از وضعیت منابع، الگوی مصرف، چالش‌های موجود و اقداماتی را که برای افزایش مشارکت مردم دنبال می‌شود تشریح کردند؛ روایت‌هایی که نشان می‌داد مسئله فقط کمبود تولید یا کاهش منابع نیست، بلکه بخش مهمی از آن به نحوه مصرف و مشارکت مردم بازمی‌گردد.

«کیف پول سوراخ» و «قهرمانان پویش»؛ چرا تولیدِ بیشتر کافی نیست؟

فاطمه علیزاده، مسئول فضای مجازی شرکت ملی گاز ایران، در تشریح وضعیت انرژی کشور، یکی از ریشه‌های ناترازی را ترکیب نامتوازن سبد انرژی دانست و گفت بیش از ۷۰ درصد سبد سوخت کشور به گاز وابسته است؛ سهمی که به گفته او در مقایسه با بسیاری از کشورهای جهان بسیار بالاست.

او با اشاره به آسیب‌هایی که در جریان «جنگ رمضان» به تأسیسات وارد شد، از حمله به مجتمع گاز پارس جنوبی و آسیب دیدن ۶ پالایشگاه خبر داد و گفت ۴ پالایشگاه آسیب جدی دیدند و ۲ پالایشگاه از مدار تولید خارج شدند.

به گفته علیزاده، خروج این دو پالایشگاه حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از تولید گاز را از دسترس خارج کرد؛ رقمی که او آن را معادل حدود ۳۰ درصد گاز کشور عنوان کرد. با این حال، بخش قابل توجهی از ظرفیت از دست‌رفته قرار است پیش از فصل سرد به مدار تولید بازگردد. 

او درباره تلاش یکپارچه همکاران شرکت گاز بر اساس توان داخلی کشور در اوج جنگ و شرایط تحریم برای بازگرداندن تأسیسات آسیب‌دیده نیز گفت در عسلویه، جریان پایدار گاز پس از آسیب واردشده در مدت حدود یک ساعت برقرار شد؛ روایتی که از نگاه او باید برای مردم بازگو شود تا تلاش جوانان غیور این سرزمین در تأمین انرژی دیده شود.

اما مسئله فقط تولید نیست. علیزاده با اشاره به اینکه تولید گاز در سال گذشته حدود ۸۸۲ میلیون مترمکعب بوده و در یکی از روزهای سرد، مصرف به حدود ۷۳۳ میلیون مترمکعب رسیده است، تأکید کرد افزایش تولید به تنهایی نمی‌تواند ناترازی را حل کند.

او برای توضیح این وضعیت از یک تعبیر ساده استفاده کرد؛ اگر مصرف کنترل نشود، وضعیت شبیه «کیف پول سوراخ» است؛ هرچقدر منابع بیشتری وارد آن شود، باز هم بخشی از آن از دست می‌رود.

«فاطمه علیزاده» مسئول فضای مجازی شرکت ملی گاز ایران

از «مخاطب» تا «سفیر انرژی»

مسئول فضای مجازی شرکت ملی گاز ایران در بخش دیگری از سخنانش به تجربه پویش‌های مدیریت مصرف در کشورهای مختلف اشاره کرد و گفت بیش از ۲۱ مقاله و تجربه جهانی در این زمینه بررسی شده است.

به گفته او، در ۲۰ مورد از این تجربه‌ها، مردم فقط «مخاطب» پیام‌های صرفه‌جویی نبودند، بلکه تلاش شده بود آنها به عنوان «قهرمان» پویش وارد میدان شوند.

همین نگاه، مبنای طرح ایده «سفیران انرژی» در شرکت گاز قرار گرفته است؛ الگویی که در آن زنان شاغل هم می‌توانند به حلقه ارتباطی میان سازمان و مردم تبدیل شوند و پیام مدیریت مصرف را از محیط اداری به خانه و جامعه ببرند. او همچنین این نوید را داد که برای مشاوران امور بانوانی که در این طرح مشارکت کنند، کد معرف در نظر گرفته شده و قرار است در پایان طرح از سفیران انرژی برتر تقدیر شود.

او همچنین به تجربه پویش‌هایی مانند «گازبانان» اشاره کرد که با هدف ایجاد ارتباط میان شرکت گاز و مردم، به‌ویژه در روستاها و شهرهای کوچک، طراحی شده‌اند.

در این نگاه، آموزش زمانی اثرگذارتر است که مردم فقط شنونده نباشند و برای آنها نقش تعریف شود؛ نقشی که بتواند رفتار مصرفی را از یک توصیه فردی به یک مشارکت اجتماعی تبدیل کند.

البرز و ۳۰ میلیون مترمکعب مصرف گاز

در ادامه، نماینده شرکت گاز استان البرز با اشاره به شرایط مصرف گاز در استان گفت میزان مصرف در دوره اوج به حدود ۳۰ میلیون مترمکعب می‌رسد و حدود ۷۰ درصد این مصرف مربوط به بخش خانگی است.

او با اشاره به دشوار بودن سال پیش رو در فصل سرما، گفت در سطح کشور ۱۱ استان در وضعیت زرد و ۳ استان در وضعیت قرمز قرار دارند و مدیریت تقاضا می‌تواند به استمرار گازرسانی به مشترکان خانگی، به‌ویژه در استان‌های با وضعیت قرمز، کمک کند.

در البرز نیز یکی از مسائل مورد اشاره، انشعاب‌های غیرمجاز در مناطقی مانند چهارباغ و ساوجبلاغ بود و از مردم خواسته شد موارد مربوط را از طریق سامانه ۱۹۴ گزارش کنند.

اینجا دوباره همان مسئله‌ای که در سخنان علیزاده مطرح شد، خودش را نشان می‌دهد: مسئله انرژی فقط در نیروگاه، پالایشگاه و شبکه انتقال حل نمی‌شود؛ بخشی از آن در خانه‌ها و رفتار مصرف‌کنندگان تعیین می‌شود.

۷۶ درصد منابع آب البرز زیر زمین است

در بخش آب،  «رجحان سزاوار» مشاور امور بانوان شرکت آب منطقه‌ای البرز، ابتدا تفاوت وظایف شرکت آب منطقه‌ای و شرکت آبفا را تشریح کرد و گفت آب منطقه‌ای مسئول مطالعه، مدیریت و پایش منابع آب‌های سطحی و زیرزمینی است.

به گفته او، البرز دارای ۵ محدوده مطالعاتی است و بخش مهمی از منابع آب استان در زیر زمین قرار دارد؛ منابعی که شاید برای مردم قابل مشاهده نباشند اما سهم تعیین‌کننده‌ای در تأمین آب دارند.

او سهم آب زیرزمینی در تأمین منابع آب کشور را حدود ۵۲ درصد و در البرز حدود ۷۶ درصد اعلام کرد؛ در مقابل، سهم آب سطحی در کشور حدود ۴۸ درصد و در البرز حدود ۲۴ درصد است.

این اعداد، به گفته سزاوار، نشان می‌دهد که برای البرز نمی‌توان فقط رودخانه‌ها، سدها و بارش‌های قابل مشاهده را معیار وضعیت منابع آب قرار داد؛ بخش بزرگی از «ذخیره پنهان» استان در آبخوان‌ها قرار دارد.

«رجحان سزاوار» مشاور امور بانوان شرکت آب منطقه‌ای البرز

آبخوان‌هایی که در ۶۰ سال حدود ۳۰ متر افت کرده‌اند

مشاور امور بانوان آب منطقه‌ای البرز با اشاره به وضعیت آبخوان‌های استان، از افت حدود ۳۰ متری سطح آبخوان‌ها طی نزدیک به ۶۰ سال سخن گفت؛ افتی که به گفته او با فرونشست زمین نیز ارتباط دارد.

او تأکید کرد که مسئله آب فقط به میزان بارندگی مربوط نیست. در کنار تغییرات اقلیمی و کاهش بارش، عواملی مانند کشت محصولات آب‌بر، افزایش سطح زیرکشت، انتقال آب، کمبود زیرساخت، مصرف بالای سرانه، استفاده از آب شرب برای فضای سبز و برداشت بیش از ظرفیت از چاه‌ها نیز در برهم خوردن تعادل منابع نقش دارند.

به گفته او، البرز حدود ۱۶ درصد پایین‌تر از میانگین بلندمدت بارش قرار دارد و حتی افزایش بارندگی نیز لزوماً به معنای جبران کسری منابع زیرزمینی نیست.

از همین‌جا نقش خانواده و رفتار مصرف‌کننده وارد بحث می‌شود. او تأکید کرد که در حوزه‌های صنعت و کشاورزی به تصمیم‌های کلان نیاز است، اما در بخش مصرف خانگی، زنان می‌توانند نقش جدی‌تری داشته باشند.

«سفیران دوگانه تغییر»؛ یک نقش در خانه، یک نقش در سازمان

یکی از کلیدی‌ترین تعبیرهای مطرح‌شده در این نشست، «سفیران دوگانه تغییر» بود.

 رجحان سزاوار، مشاور امور بانوان شرکت آب منطقه‌ای البرز، زنان را از یک سو در مرکز تصمیم‌های مربوط به اقتصاد و مصرف خانواده و از سوی دیگر در محیط کار و سازمان مؤثر دانست.

این تعبیر فقط یک عنوان نبود؛ پشت آن یک مسئله اجرایی قرار داشت: زنی که در خانه بر مصرف آب، انرژی و هزینه‌های خانوار اثر می‌گذارد، در محیط کار نیز می‌تواند بر رفتار همکاران و فرهنگ سازمانی اثر بگذارد.

به این ترتیب، مشاوران امور بانوان می‌توانند میان سیاست تخصصی دستگاه و رفتار کارکنان و خانواده‌ها یک مسیر ارتباطی ایجاد کنند؛ یعنی سیاست مدیریت منابع فقط در قالب دستورالعمل اداری باقی نماند و به رفتار روزمره برسد.

آبفا؛ زنان در جایگاه‌های تخصصی و مدیریتی

در بخش مربوط به شرکت آب و فاضلاب استان البرز، موضوع نقش زنان تنها به فرهنگ‌سازی مصرف محدود نماند.

در این نشست اعلام شد که در البرز زنان در برخی مسئولیت‌های مدیریتی و تخصصی این شرکت حضور دارند؛ از جمله مدیر امور آبفا رجایی‌شهر، مدیر مرکز پاسخگویی ۱۲۲ و مدیر آزمایشگاه. همچنین تأکید شد که تیم آزمایشگاه از نیروهای متخصص زن تشکیل شده و پایش کیفیت و سلامت آب به صورت مستمر انجام می‌شود.

در سخنان مطرح‌شده، از حمیدرضا نامداری، مدیرعامل آبفای البرز، نیز به دلیل انتصاب زنان در برخی جایگاه‌های حساس و مسئولیت‌هایی که پیش از این در اختیار زنان نبوده، تقدیر شد.

این بخش از نشست، تصویر دیگری از نقش زنان ارائه می‌کرد: زن فقط «سفیر مصرف درست» نیست؛ می‌تواند در جایگاه مدیر، متخصص و تصمیم‌گیر نیز مستقیماً در مدیریت منابع حضور داشته باشد.

۳۰۰ میلیون مترمکعب آب تولید می‌شود؛ اما همه آن به مصرف‌کننده نمی‌رسد

امیری از دفتر مدیریت مصرف هدررفت آب شرکت آب و فاضلاب استان البرز، مدیریت مصرف را موضوعی دانست که باید هم‌زمان از سه جبهه دنبال شود: مدیریت شبکه، مدیریت تقاضا و سطح حکمرانی.

به گفته او، استان البرز سالانه حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب آب تولید می‌کند و جمعیت استان بیش از ۴ میلیون نفر است.

او در عین حال به مسئله‌ای مهم‌تر اشاره کرد: از این میزان آب تولیدشده، حدود ۲۳۳ میلیون مترمکعب به دست مصرف‌کننده نمی‌رسد؛ مسئله‌ای که بخشی از آن به نشت شبکه، خطای کنتورها، انشعاب‌های غیرمجاز و دیگر تلفات مربوط می‌شود.

او تأکید کرد که مدیریت آب نباید فقط به حفر چاه‌های جدید یا اجرای خطوط انتقال پرهزینه محدود شود، بلکه باید به سمت افزایش بهره‌وری از هر مترمکعب آب حرکت کرد. از نگاه او، این مدیریت جامع ترکیبی از اقدامات فنی، سازمانی و فرهنگی است.

«یک دقیقه معجزه»؛ وقتی رفتار کوچک، عدد بزرگی می‌سازد

یکی از مثال‌های مطرح‌شده در این بخش، کاهش زمان استحمام بود. در توضیح این ایده گفته شد که کاهش یک دقیقه از زمان دوش گرفتن می‌تواند حدود ۱۳ لیتر آب صرفه‌جویی ایجاد کند. اگر این رفتار در مقیاس جمعیت استان تکرار شود، عدد حاصل دیگر کوچک نیست.

در محاسبه‌ای که در نشست مطرح شد، صرفه‌جویی حاصل از همین یک دقیقه در جمعیت حدود ۴.۲ میلیون نفری البرز، معادل حدود ۳۶.۵ میلیون بطری یک‌ونیم لیتری در روز عنوان شد و حتی با ظرفیت تولید حدود ۳۵ حلقه چاه عمیق مقایسه شد.

پیام این مثال روشن بود: «یک دقیقه معجزه» زمانی معنا پیدا می‌کند که یک رفتار ساده از یک فرد به میلیون‌ها نفر برسد؛ همان اثر پروانه‌ای!

در کنار آن، راهکارهایی مانند استفاده از سایه برای کولرها، نصب کاهنده‌های جریان آب، استفاده از سطل به جای شلنگ و تنظیم مخزن فلاش‌تانک نیز مطرح شد.

۷۰ درصد مصرف آب خانه کجا می‌رود؟ از حمام تا شست‌وشو

امیری با اشاره به الگوی مصرف خانگی، بخش قابل توجهی از مصرف آب خانوار را مربوط به حمام، شست‌وشو و امور بهداشتی دانست و تأکید کرد که اصلاح رفتار در همین بخش می‌تواند اثر قابل توجهی داشته باشد.

در برخی مناطق نیز مصرف خانگی، ۳۰ تا ۵۰ درصد بالاتر از الگوی تعیین‌شده اعلام شد و به هدف‌گذاری حدود ۱۳۰ تا ۱۵۰ لیتر به ازای هر نفر در روز طبق برنامه هفتم توسعه اشاره شد.

این اعداد نشان می‌دهد که موضوع مدیریت مصرف فقط به خانواده‌هایی که مصرف بسیار بالا دارند محدود نیست؛ حتی اصلاح چند رفتار روزمره در میلیون‌ها خانوار می‌تواند بخشی از فشار واردشده بر شبکه را کاهش دهد.

هاجر پوستین‌دوز، مدیر روابط عمومی و مشاور امور بانوان اداره کل حفاظت محیط زیست البرز

وقتی زباله از خانه خارج می‌شود، از اکوسیستم خارج نشده است

در حوزه محیط زیست نیز موضوع از رفتارهای روزمره خانواده آغاز شد.

هاجر پوستین‌دوز، مدیر روابط عمومی و مشاور امور بانوان اداره کل حفاظت محیط زیست البرز، با اشاره به نقش زنان و مادران در حفاظت از محیط زیست، بر این نکته تأکید کرد که «زباله‌ای که از خانه خارج می‌شود، از استان و اکوسیستم خارج نشده است.»

او به وضعیت حلقه‌دره کرج اشاره کرد و گفت روزانه حدود ۱۵۰۰ تن پسماند وارد این مجموعه می‌شود و ۱۳ حوضچه شیرابه با وسعتی حدود ۱۰ هکتار را به خود اختصاص داده است.

از نگاه او، شیرابه فقط یک مسئله مربوط به محل دفن زباله نیست؛ وقتی یک ماده وارد چرخه طبیعت می‌شود، می‌تواند بر بخش‌های مختلف اکوسیستم اثر بگذارد.

به همین دلیل، نقش زنان و مادران از همان خانه آغاز می‌شود: کاهش تولید زباله، کاهش استفاده از کیسه‌های پلاستیکی و ظروف یک‌بارمصرف، توجه به میکروپلاستیک‌ها و حتی کاهش حجم زباله پیش از خروج از خانه.

از «مصرف‌کننده» تا «سفیر تغییر»

مجموعه سخنان مشاوران امور بانوان دستگاه‌های اجرایی البرز، در نهایت یک نقطه مشترک داشت: مدیریت منابع با پیام‌های کلی و توصیه‌های مقطعی به نتیجه نمی‌رسد.

از یک سو، شرکت گاز از «سفیران انرژی» و تبدیل مردم از مخاطب به «قهرمان» پویش سخن می‌گوید؛ از سوی دیگر، آب منطقه‌ای زنان را «سفیران دوگانه تغییر» می‌نامد و آبفا نمونه‌هایی از حضور زنان در جایگاه‌های مدیریتی و تخصصی را ارائه می‌کند. در حوزه محیط زیست نیز مسیر تغییر از همان جایی آغاز می‌شود که زباله تولید می‌شود؛ یعنی خانه و آشپزخانه جایی که زنان مؤثرترین نقش را در آن دارند.

این روایت‌ها نشان می‌دهد که اگر قرار است زنان در مدیریت منابع نقش داشته باشند، این نقش باید از یک عنوان کلی فراتر برود و برای آن وظیفه، اختیار، ابزار، آموزش و امکان مشارکت واقعی تعریف شود.

در چنین شرایطی، زن می‌تواند هم در خانه بر الگوی مصرف خانواده اثر بگذارد و هم در سازمان، فرهنگ مصرف و رفتار همکاران را تحت تأثیر قرار دهد؛ همان نقشی که در این نشست از آن به عنوان «سفیر دوگانه تغییر» یاد شد.

شاید مسئله اصلی همین باشد: جامعه تا چه اندازه آماده است به جای اینکه فقط از مردم بخواهد «کمتر مصرف کنند»، برای آنها نقشی واقعی در مدیریت منابع تعریف کند؟